Dagboek RaphaŽl Waterschoot
Artikelen ivm De Burgerwacht La Garde Civique
, met dank aan Koen Verstraeten

 

Overgenomen uitAnnalen van de oudheidkundige kringvan het Land van Waasnr77

11. DE INVAL DER DUITSERS TE SINT-NIKLAAS OP 10 OKTOBER 1914

INLEIDING

In het moderne archief van de stad Sint-Niklaas (dossier nr. 147) troffen we een register aan dat een met de hand geschreven speciaal verslag bevat over de oorlogsgebeurtenissen te Sint-Niklaas 1914-1917.
We menen het schrift te herkennen van de hoofdbediende Arthur Van Lierde, die een ernstig en oprecht man was, en die volledige humaniora studies had gedaan.
We volgen grotendeels zijn tekst, bevestigd door de resoluties van het schepencollege en voegen hier en daar, ter verduidelijking, sommige algemene Oorlogsfeiten bij, alsook enkele zelf beleefde gebeurtenissen of door anderen meegemaakt,

Voor degenen welke deze oorlogsperiode hebben beleefd, is dit relaas ongetwijfeld een oprakeling van treurige herinneringen, doch na 60 jaar kan die vreselijke periode uit de geschiedenis van onze stad en ons land reeds objectief benaderd worden.

Pagina 194
DE OORLOGSGEBEURTENISSEN
28 juni 1914
De aanleiding tot het uitbreken van de eerste wereldoorlog was de door de ServiŽr GabriŽl Princip op de Oostenrijkse kroonprins Frans Ferdinand gepleegd.

28 juli 1914
Oostenrijk verklaarde de oorlog††††††††††††† aan ServiŽ.

29 juli 1914
De Belgische klassen 1910-1911 werden binnengeroepen als voorzorgsmaatregel.

31 juli 1914
In de nacht van 31 juli op 1 augustus kwam als een donderslag het binnenroepen der Belgische klassen 1901 tot 1909. Onmiddellijk werd door politie, bij middel van gebel, het bevel tot mobilisatie in alle straten afgekondigd. Er was te Sint-Niklaas zoals te Londen wel een omroepman met bel, nl, de belleman Van Raven, bijgenaamd Kaboon, doch daar heel de stad zo vlug mogelijk moest ingelicht worden diende hier de politie op te treden.

De bewoners, uit hun slaap gewekt vernamen door hun geopende vensters het verpletterende nieuws. De paarden en voertuigen welke voor het leger dienstbaar waren werden opgeŽist en moesten dadelijk geleverd worden op de O.L. Vrouwplaats.

Negentig spoorwagens waren nodig om dit opgeŽiste materiaal te vervoeren. Bij het sluiten van het schooljaar 1914 zei onze leraar dat er ons een grote oorlog te wachten stond.

1 augustus 1914
Na de Russische en Oostenrijkse algemene mobilisatie verklaarde Duitsland de oorlog aan Rusland en op 3 augustus aan Frankrijk. Duitsland verklaarde onverwachts de oorlog aan het neutrale BelgiŽ, met het inzicht zo vlug mogelijk Parijs te bezetten. Onmiddellijk na het binnenrukken der Duitsers in ons land, verklaarde Engeland de oorlog aan Duitsland.

De oproep tot de vrijwilligers door het ministerie van oorlog werd door meer dan 500 stadsgenoten geestdriftig beantwoord, waaronder een tiental studenten van het Klein - Seminarie of Kollege.

De kazerne, de scholen, de stadgebouwen, de gestichten werden ingericht voor het herbergen der soldaten, welke op de Grote Markt werden gedrild.

Pagina195 -

Het Sint-jozefsgesticht in de Ankerstraat zou op 4-8-1914 zijn 75 jarig jubileum vieren. Er waren meer dan 500 oud-studenten hiervoor ingeschreven. Het feest werd afgelast en dadelijk werd het feestlokaal in ambulantie herschapen. (13)

5 augustus 1914
Op de markt had er een schouwing plaats van de Sint-Niklase burgerwacht (algemeen garde-civique genaamd), door de bevelhebber Luitenant-Generaal Decoune, overste van de Burgerwacht.

Het officierenkorps van de Sint-Niklase Burgerwacht was samengesteld als volgt :
Majoor, hoofd der wacht : heer Louis Smet.
Kapitein, adjudant-majoor, en officier onderrichter : heer Paul Verdurmen,
Kapitein-Kwartiermeester : heer Gustaaf De Lantsheere,
Luitenant-Verslaggever : heer Karel Heyndrickx,
Luitenant-Vaandrig heer Amedee Heyndrickx,
Gezondheidsofficier Dr. Jozef De Belie.
Onderluitenant-Adjunkt verslaggever : heer Frans Belleman.

1ste Bataillon, 1ste Kompagnie ó Kapitein-Bevelhebber : heer Leo Maillet.
Onder-Luitenant : heer Romain De Vidts

1ste Bataillon, 2de Kompagnie ó Kap.-Bevelhebber : heer Jozef De Geissler
Onder-Luitenant : heer Jules Verdurmen,

2de Bataillon, 1ste Kompagnie ó Kapitein-Bevelhebber :heer Renť Behlels.

Het aantal ingeschreven burgerwachten op 31 december 1913 bedroeg 380 manschappen en officieren die op 5 augustus allen de oproep hebben beantwoord. (14)

6 augustus 1914
Zoals in andere steden waren hier ook de gemoederen zeer opgehitst tegenover al wat Duits was. Alzo gebeurde het dat op 6 augustus een vitrien werd ingeworpen van de Grote Magazijnen Leonard Tietz in de Statiestraat (thans grootwarenhuis Sarma).

De politie die, onder het bevel van kommissaris Leopold Cruyssaert ter plaatse dienst deed, was niet bij machte te beletten dat enkele kwaaddoeners in de magazijnen drongen en daar, als razenden, alles stuk sloegen of langs de opengebroken en stukgeslagen vensters allerhande kostelijke waren op de straat wierpen. De hoge hoed, die kommissaris Cruysaert steeds droeg, kreeg door het vallen vaneen voorwerp een lelijke deuk.

De burgerwacht werd opgeroepen onder het bevel van Onder-Luitenant Jules Verdurmen. Daar deze onmachtig stonden werden de pompiers opgeroepen om de menigte uiteen te spuiten. Ook dit hielp niet daar de waterdarmen werden

(13) Stedelijk modern archief van Sint-Niklaasdossier nr. 148.

(14) Ibidem, dossier nr. 147 en 148.

Pagina196
doorgesneden bij het toesnellen van een paar bereden gendarmes met blankesabel stoof de menigte uiteen.

Verscheidene kwaaddoeners die de waterdarmen hadden doorgesneden, werden aangehouden en in de gevangenis van Dendermonde opgesloten. Later bij het binnenrukken van de Duitsers in Dendermonde werden ze door hun in vrijheid gesteld.

Van die dag of deed de burgerwacht dienst in de stad tot het handhaven der orde, het bewaken der openbare gebouwen, bankinstellingen en der ijzerweginrichtingen.

21 augustus 1914
Tienduizend leden van de burgerwacht van Brussel en voorsteden kwamen te Sint-Niklaas aan onder het bevel van generaalWauters, hoofd van de burgerwacht te Schaarbeek. Zij werden bij de burgers ingekwartierd en verbleven hier een drietal weken.

Zo werd de staf met109 burgerwacht-ruiters en hun paarden van het Escadron Marie-Henriette uit Brussel ingekwartierd in het Sint-Jozefgesticht der Ankerstraat. ( 15)

Hun enig veldkanon werd op de grote markt tussen pinnekensdraad geplaatst en door een schildwacht bewaakt. Het werd nadien als ballast in de omgeving van Gent achtergelaten.

Het stadsbestuur nam dringende maatregelen. :
1) onderstand aan de huisgezinnen waarvan de kostwinners waren opgeroepen;
2) steun aan de werklozen;
3) oproepen en aanstellen van arbeiders om de oogst te mennen;
4) bevoorrading der bevolking;
5) treffen van politiemaatregelen over de samenscholingen;
6) sluitingsuur der herbergen;
7) inkwartiering der soldaten, enz.

Intussen beleefde men de afwisselendste oorlogstonelen. De banken en het postbureel werden bestormd door angstige lieden welke hun geplaatste gelden kwamen afhalen.Zo ook voor de magazijnen van eetwaren stonden dagelijks een opeengepakte menigte mensen welke zich zochten te bevoorraden uit angst voor de nakende nood en de overdreven opslag der prijzen.

Openbare gebeden werden voorgeschreven en elke dag zag men een ingetogen menigte zich ter kerke begeven of in boetprocessie de straten der stad doortrekken, biddend voor de dierbaren die vertrokken waren naar de bloedige strijd. In de avonduren stond dagelijks ook een grote mensenschaar te bidden voor de Tereken-kapel.

Daar alle post- en treinverkeer om zo te zeggen onderbroken was, moesten alle nijverheden en werkhuizen stilleggen en zo werd een groot deel der bevolking door werkloosheid in armoede gedompeld.

(15) Stedelijk modern archief van SintēNiklaas, dossier nr. 148.

Pagina 197

VRIJWILLIGERS UIT CONGO
Binst die tijd vormde zich in onze stad een kompagnie vrijwilligers bestaande uit oud-gedienden en gedienden uit Congo (waaronder een neger diewegens opstandigheid uit Congo was verbannen) (16) onder bevel van kolonel Chaltin de held uit de Baron Dhanis-expeditie tegen de slavenhandel in Congo.
In deze kompagnie waren verscheidene Sint-Niklazenaars alsook Henri Lauwers uit Kortrijk, die bij de firma Scheerders van Kerckhove te Sint Niklaas het vaatwerk van de <poterie flamande > beschilderde.
Zij waren gehuisvest in het gesticht der E. Broeders Hieronymieten in de Nieuwstraat, en oefenden zich dagelijks met veel iever.
Er werd hun een vlag overhandigd, waarna zij het garnizoen van Namen gingen versterken. Bij het eerste kontakt met de vijand kwam het grootste gedeelte, waaronder de neger, in gevangenschap terecht.

25 augustus
De burgerwachten van Luik en Ukkelkwamen in onze stad aan.

26 augustus
Een patrouille van drie Uhlanen te paard waaronder een officier was onopgemerkt door de Belgische linies getrokken tot in het noorden van het Land van Waas. Zij werden te Sint-Gillis (Waas) krijgsgevangen genomen, onder het gehuil der bevolking op de pui van de oude-ciperage te Sint-Niklaas (thans de stadsbibliotheek) ten toongesteld en daarna in de kelders van dit gebouw opgesloten. In dit gebouw was toen Luitenant- generaal Clooten. Belgisch militair, gouverneur, met zijn staf gehuisvest. Hij is later te Le Havre gestorven.

29 augustus
Van Naemen liet met goedkeuring van de militaire gouverneur een stroolbiljet in de stad van huis tot huis ronddragen. waarin de bevolking werd aangemaand bij gebeurlijke bezetting der stad door de Duitsers geen gewelddaden te plegen ten einde de stad van grote onheilen te sparen.(17)†††† (Zie Afb C nr 1)

3 September
Op die dag landde in onze stad het garnizoen van Namen welke, na de

 

(16) Verklaring van wijlen E.Broeder Alois der Broeders Hieromynieten te Sint Niklaas
(17) In de revue <De Grade-civique> geschreven door de student Gerard Verniers en 25 maal opgevoerd in 1922 door de studenten van de Wase studentengilde op de Vlaamse Kermis in het Kollege te Sint Niklaas, werd er op dit strooibiljet gezinspeeld. De schrijver liet de stadsbelleman Van Raven bijgenaamd Kaboon, in de straten roepn< als het moest gebeuren dat den Duits komt te

passereen dan raadt de burgermeester aan hulder kinders thuis te haan (dit is houden) en de blaffeturen toe te slaan>

Pagina 198

Stad Sint-Nikolaas

Medeburgers

In zekere gemeenten van het land, zijn inwoners doodgeschoten en eigendommen vernield ten gevolge van gewelddaden door burgers gepleegd op Duitsche soldaten.

lk reken het mij ten plichte, van dit oogenblik af, de aandacht van mijne Medeburgers te roepen, op de vreeselijke gevolgen die het plegen van zulke daden door de burgers op het vijandelijk leger zou kunnen medeslepen. Zij die er zich aan plichtig maken, worden zonder medelijden door den kop geschoten. Meer nog : zij stellen zelfs al de inwoners en de gansche stad aan bloedige weerwraak bloot.

Indien de Duitschers in onze stad moesten binnentreden, behoudt dan al uwe kalmte en koelbloedigheid en onthoudt U van eenigen aanval op den vijand. Blijft rustig in uwe huizen en ontneemt hem de minste reden tot gewelddaden.

Naar het voorbeeld van andere steden, verzoeken wij U, tusschen 9 en 11 uren en 3 en 5 uren, al de kardoesen en geweren, oude en nieuwe, revolvers, pistolen, enz. die gij in uw bezit hebt te willen komen neerleggen op het Politie-bureel en dat in een tijdverloop van twee dagen.

Goedgekeurd door den Luitenant-Generaal,

MILITAIREN GOUVERNEUR,

(Get.) CLOOTEN

De Burgemeester

J. VAN NAEMEN

Afb. C, nr. I

Strooibiljet dat op, 29 augustus 1914 te Sint-Niklaas van huis tot huis werd rondgedragen

Uit de strooibiljettenverzameling van M. Dewulf

val der vesting langs Frankrijk en het Kanaal van Kales te hebben gereisd de loop der Schelde kwam verdedigen,

pagina 199

Wederzien van bekende geliefde wezens gaf aanleiding tot hartroerende beelden. De soldaten vertrokken nog de zelfde dag naar hun linies.

4 september1914-- VERTREK DER BURGERWACHT
De burgerwacht van Sint-Niklaas, ten getalle van 380 man met majoor Smet aan het hoofd verliet die dag de stad. Zij werden gebruikt om de waakdienst uit te oefenen, beurtelings in Kemzeke, Zomergem, Sint-Andries bij Brugge, Ertvelde, Zelzate, Moerbeke en Boekhout, vanwaar ze naar Brugge vertrokken om daar op 14 oktober ontwapend te worden,

SLUITING DER NATIONALE BANK
Uit voorzorgsmaatregel voor alle gebeurlijkheden sloot de Nationale Bank haar burelen, wat een grote opschudding onder de bevolking teweegbracht.

WERKEN AAN DE FORTEN
Enige honderden werklieden werden opgeŽist om aan de forten van de Antwerpse fortengordel van de Linker-Oever te arbeiden.
Dit alles gaf te kennen dat de vijand naar onze streken oprukte en de aankomst in onze stad van uit Mechelen en omstreken vergrootte de onrust onder de bevolking,

BERGING DER STADSARCHIEVFN
De voornaamste archieven en kunstboeken werden in een gewelfde plaats ingemetseld alsook de voornaamste schilderijen uit het museum

4 September 1914
Te 9,15 uur greep de eerste beschieting van de stad Dendermonde plaats. De volgende dag5 September begon het in brand steken der stad. De hele dag nacht kon men te Sint-Niklaas de gloed van de brandende stad waarnemen. De bewoners van Dendermonde waren 's avonds tevoren verwittigd geworden omtrent de vernieling der stad.
Op 10 September werd de stad terug bezet door de Belgische troepen. Op 10 September herbegonnen de Dultsers met de beschieting der stad. Dit kanongebulder werd tot in Sint-Nlklaasgehoord.
Te 7,30 uur 's avonds drongen de Duitsers opnieuw Dendermonde binnen.
Deze gebeurtenissen verwekten angst en schrik in Sint Niklaas.

Einde september
EERSTE VLUCHT
De Duitsers belegerden dede stad Antwerpen. Men hoorde onophoudelijk het gebulder van zware kanonnen, de < dikke Bertha's>

Pagina 200

De vrees beving de bevolking waarvan menigeen de stad had verlaten om de wijk naar Hollanden West Vlaanderen te nemen.

7 oktober1914
Bezoek van Koning Albert en Koningin Elisabeth.In de voormiddag kwam onverwacht koning Albert en koningin Elisabeth met deofficierenvan de generale staf van het Belgisch leger in onze stad aan.

Zijne Majesteit betrok de raadzaal van bet stadhuis en beraadslaagde er een uur met zijne officieren. Daarna ontving de koning de heer burgemeester Van Naemen, en de leden van den schepenraad in het kabinet van den burgemeester.

Zij beklommen de toren van hetstadhuis van waar de koning lange tijd met een verrekijker in de richting van Antwerpen keek. Zijne majesteit die ernstig en nadenkend was wekte bij allen die hem zagen eerbied en bewondering op. H.H.M.M. de koning en de koningin brachten de nacht door op het kasteel Walburg van de heer burgemeester en vertrokken 's anderen daags in de vroege per auto naar Zelzate.

Deze gebeurtenissen en het haastig, vertrek Van de koning waren als het sein van de algemene vlucht der bevolking, Spoedig waren alle wegen die naar Holland leiden getuige van het droevigste schouwspel dat zich ooit in de geschiedenis van onze stad voordeed. Een onafgebroken , eindeloze treurige stoet van angstige ouderlingen, kloosterzusters, zelf van slotkloosterzusters, sombere mannen, bezorgde moeders en wenende kinderen.

Een gerots en gewemel van karren en kruiwagens beladen met matrassen en slaapgerief, boeren met hun vee, kloosterlingen met hun zieken en krankzinnigen, aftrekkende troepen van ons roemrijk verslagen leger.

De straten waren ledig, de huizen gesloten, alle openbare diensten stopgezet. De weinige bewoners welke hier gebleven waren, wachtten met angstige onzekerheid de intrede der Duitsers af.

Er werd verteld dat er een Belgische soldaat achtergebleven was in het klooster van het Moleken. Daar woonde de wijdbekende tandpijnaflezende zuster Theresia, meer bekend als zuster Trees, van wie E. Heer aalmoezenier Aug. Nobels een mooi beeld heeft geboetseerd. Het zou door haar smeekbede zijn geweest dat deze soldaat verzaakte te schieten op de eerste Duitse patrouille die langs het klooster de stad binnenrukte (18)

10 oktober
De eerste Duitse patrouille
De Duitsers waren te Schoonaarde bij Gent over de Schelde getrokken een

(18) Dat werd tijdens de oorlog verteld

Pagina 201

gedeelte marcheerde in de richting van het Waasland. Te Belsele gekomenwerd een patrouille cyclisten van zeven man waaronder een onderofficier op verkenning naar Sint-Niklaas gestuurd. Zij zijn om negen uur 's morgens langs het Moleken, de Hazewindstraat en de Nieuwstraat naar de Grote Markt gereden. In de Nieuwstraat werden aan het klooster der E. Broeders Hieronymieten twee man als dekking achtergelaten.

Het was een warme dag waardoor een dezer soldaten in de herberg< De Scheermolen > op de hoek der Hovenierstraat zijn dorst ging lessen, eerwaarde broederAlois wiens venter toen op de herberg uitgaf, hoorde tot zijn verbazing Duitse heimatliederen zingen, en verschoot bij het kijken door het raam een zingende soldaat met pinhelm te ontwaren.

De vijf andere soldaten reden naar het stadhuis waar de schepenbode Desire De Bleyser, die op het gelijkvloers zijn woonst had, de eerste was die hun te woord stond. Deze bracht hun in verbinding met de heer Sturm, het enige aanwezig gemeenteraadslid op het stadhuis, die hun de verzekering, gaf dat Sint-Niklaas een open stad was, waarop de patrouille onmiddellijk rechtsomkeer maakte naar hun legereenheid te Belsele.(19)

DE BEZETTING DER STAD
Diezelfde dag, 10 oktober, kort na de middag kwamen de Duitsers, op parademarsch, met muziek aan 't hoofd, langs de Nieuwstraat de stad binnen. Zij waren ten getalle van 7.000 onder bevel van generaal von Meyer en behoorden tot de 71ste en 72ste regimenten Pruisische Landwehr. Terzelver tijd onvluchtten langs de Statiestraat en Drie Koningenstraat de laatste hier gebleven Chasseurs en cyclisten van ons leger in de richting van Holland.

De heer Karel Sturm ging de bevelhebber te gemoet en bracht hem met enige officieren ten stadhuize waar ze door de burgemeester en de plaatselijke overheid in het kabinet van de burgemeester ontvangen werden.

Volgens het resolutieboek van het schepencollege - zitting van 10 oktober 1914, was door burgemeester Van Naemen, de heren Geerts `De Smedt en De Decker, schepenen alsook de heer Nobels, volksvertegenwoordiger en de heer Verwilghen, bestendig afgevaardigde besloten : ę wanneer de verwachte Duitse troepen hunnen intocht in de stad zouden doen, op gelijk welk uur Van de nacht of van de dag op het stadhuis te vergaderen om de aanvoerder te ontvangen.Ľ Wat volgens het hierboven geschreven relaas is geschied.

De stadssekretarls, dr. Karel Heyndrickx die op 9 oktober voor drIngende taken per auto naar Gent was gereden, was hierbij niet aanwezig, daar hij bij zijn terugrels door de Duitsers te Moerbeke gevangen was genomen.

GeneraalVon Meyertoonde zich tevreden over de waardige houding der bevolkingender stedelijke overheid en beloofde dat van Sint-Nlklaasgeen steen zou afgaan.,

De Duitse soldaten begonnen weldra de stad te doorlopen op zoek naar

(19) Verklaring van wijlen E, Broeder Alois,

Pagina 202
eetwaren of onderkomen. Sommigen betaalden wat zij zochten, anderen braken de huizen en winkels open, daartoe aangespoord door slecht befaamde vrouwen, die de soldaten overal volgden, de eetwaren, likeuren, kledingstukken, enz., roofden en in braspartijen de nacht met hen doorbrachten in de door de bewoners verlaten huizen.

Waar ze flink gedronken hadden uit de voorraad van goed voorziene wijnkelders schreven de Duitsers ironisch met krijt op de voordeur : << Gute Leute >> dit deden ze ook waar ze gelogeerd hadden.
De markt stond vol kanonnen en de bijzonderste straten waren opgepropt met wagens, paarden, veldkeukens en ander krijgsmateriaal.

12 oktober 1914
Schepenzitting van die datum : waren aanwezig burgemeester Van Naemen de heren notaris Geerts, dr. De Smelt, dr. De Decker schepenen alsook de heren. Nobels volksvertegenwoordiger en Verwilghen, bestendig afgevaardigde

Verslag : Daar stadsschrijver Karel Heyndrickx op de terugtocht van Gent, waar hij 't geld voor de arbeiders van de forten, volgens verkregen inlichtingen, vermoedelijk niet heeft kunnen ontvangen, te Moerbeke door Duitse troepen krijgsgevangen genomen is, wordt besloten dat de volksvertegenwoordiger Nobels die omstandigheden aan de arbeiders zal bekend maken en dat onmiddellijk kasbons zullen gedrukt worden om de werklieden hun loon uit te betalen en verder te voorzien in de geldelijke noodwendigheden van de stad.

STEDELIJK NOODGELD
Deze kasbons waren in Sint-Niklaas het eerste noodgeld, die volgens resolutie van 27 oktober door nieuwe kasbons Wenden uitgewisseld. In onze uitgebreide verzameling van oorlogs-noodgeld der beide wereldoorlogen vonden we dit stedelijk noodgeld van 12 oktober 1914 terug.
Het zijn Witte papiertjes (10 cm x8 cm) ter waarde van 0,50 fr, 1 fr, 2 fr en 5 fr met de vermelding : Betaling gewaarborgd door de stad, en getekend namens het College van burgemeester en schepenen; J. Van Naemen, burgemeester en dr. P. De Decker, schepen van financien. Op bevel : de stadsschrijver K.Heyndrickx.

VERDER VERLOOP
Na twee dagen hier verbleven te hebben verlieten de eenheden van von Meyer de stad, welke verplicht werd volgende verordening uit te plakken.

BEKENDMAKING
Op bevel van het algemeen Duitsch beheer te Brussel. Het is ten zeerste gewenscht dat de bewooners van St-Niklaas die nog niet†††††††††††††† zijn wedergekeerd naar hun wooning terugkeren.
St-Niklaas, 12 oktober 1914
De burgerneester J.Van Naemen

Pagina 203
TERUGKEER UIT HOLLAND
De eerste dagen dat de Duitsers hier verbleven was het verkeer per spoorweg naar Terneuzen en per tram Kieldrecht-Doel nog niet opgeschort. De vluchtelingen keerden dan naar hun woonsteden terug. Velen kwamen ook terug met geleende karren uit Holland, anderen te voet. Men kon nog vrij over de Hollandse grens gaan daar er geen paspoorten gevraagd werden door de Duitse schildwachten aan de douanekantoren. Alleen de burgerwachten en weerbare mannes waagden het nog niet terug te keren. Het was de heer K. Sturm die daarvoor opzettelijk naar Holland gestuurd werd door de Duitse bezetting, dat de meesten zich lieten geruststellen en hun familie kwamen vervoegen. De gegoede burgers verbleven nog een tijd lang in Holland. Vele anderen welke op staatskosten in Holland onderhouden werden, verkozen daar te blijven.

VERKLIKKINGEN
Daar reeds bij het begin der bezetting verscheidene inwoners door naamloze brieven aan de Duitsers verklikt werden, meestal voor het bezit van wapens, duiven of het schrijven naar familieleden of kennissen in het Belgisch leger aan de Ijzer, werd het stadsbestuur door de Kommandantur verzocht een tolk aan te duiden voor de burgerlijke gevallen bij het Kommandanturgericht. De beer R.B., een Sint-Niklazenaar die jaren lang te Straatsburg had vertoefd en hierdoor vlot Duits sprak werd door het schepenkollege voor die taak bij de Duitsers aanbevolen. Hij heeft hierdoor veel menses die verklikt waren met raad en daad bijgestaan. Veel brieven werden door smokkelaars van De Klinge over de grens naar Holland gebracht, zelfs na de elektrificatie van de grensafsluiting, waar te Hulst een dienst bestond die de brieven via Engeland naar het Belgisch leger doorstuurde.

We hebben maandelijks twee jaar lang tot einde 1916 (tot de smokkelaar uit De Klinge, bijgenaamd de Snoek, werd gevangen en gestraft met 10 jaar opsluiting in Duitsland) nieuws doorgestuurd aan Kollegestudenten van Sint Niklaas, die als vrijwilligers aan het front stonden, waaronder Georges Hebbinckhuys (later burgemeester van Temse), en hoogstudent Felix Vercruyssen (later vikaris-generaal van het bisdom Gent). De brieven waren voor het smokkelen op zijdepapier geschreven.

Er waren twee Wase oorlogsbladen die op het front verschenen met toelating van de militaire overheid en die regelmatig aan de soldaten nieuws van huis mededeelden, dat door korrespondenten uit het bezette gebied werd toegestuurd.

Het voornaamste blad was ęhetSoete Waesland >> (27,5 cm X 20,5 C111) onder redaktie van Hendrik Heyman (de latere Staatsminister), en gedrukt te Le Havre; het ander blad was <Onze Temschenaars> (25 cm x16 cm) uitgegeven eveneens te Le Havre door Clemens De Landtsheer.

Pagina 204
De stadssekretaris dr. Karel Heyndrickx was regelmatig tot einde 1916 in briefwisseling met zijn vriend Hendrik Heyman, die te Le Havre vertoefde als sekretaris van minister Hellepulle.

Op 11 juli 1916 ging Sint-Niklaas van het Etappengebied over naar Gouvernementsgebied een gebeurtenis welke met vergenoegen door de bevolking werd onthaald omdat het in het oorlogsleven een ganse verandering bracht, o.a. het afschaffen van de paspoorten, het straatverkeer werd dag en nacht toegelaten, men mocht de stad verlaten en Hollandse gazettes lezen, de bevoorrading kon door doeltreffender maatregelen in betere voorwaarden geschieden, enz.
Hierdoor kwam op 24 juli 1916 de burgerlijke postdienst terug in voege.

In de nota's nagelaten door mijn vader, toen postmeester, vernemen ,we o.m. dat toen de verklikkingswoede nog niet was gestild : << Veel naamloze verklikkingsbrieven, aan de Duitse Kommandantur gericht, heb ik met mijn bureelknaap J. Baert in het vuur geworpen. Andere malen nam ik er lezing van om de betrokken personen te kunnen inlichten.

Het ergste geval was dat van een inwoner van Sint-Niklaas uit de Nieuwstraat, die in de lente van 1918, beticht werd vuurwapens te bezitten, op een aangeduide plaats verdoken. Ik gelaste briefdrager Van Daele de betrokken dadelijk te verwittigen. Toen Duitse soldaten het huis binnendrongen en recht op de aangeduide bergplaats afgingen, waren de wapens reeds in zekerheid. De man was gered. De landbouwer Geldhof, Breedstraat te Sint Niklaas werd op dezelfde wijze verwittigd daar hij verklikt werd voor het verstoppen van opeisbare koeien. De beesten waren reeds in veiligheid toen de Duitsers op zijn hof verschenen.

DE NATIONALE BANK
Volgens het resolutieboek van het schepenkollege ó zitting van 10 november 1914, had wegens het gesloten blijven van de Nationale Bank het schepenkollege besloten aan de heren Paul Janssens en Vincent Peeters, beiden nijveraar en aan hoogleraar Mertens-Meert, toen allen in Engeland verblijvende, te vragen uit te zien naar de mogelijkheid aldaar een lening van 250.000 tot 300.000 fr. te sluiten. Dit schrijven werd uitgevoerd door de heer Arthur Van Lierde vanuit St. Jan Steen in Holland.

AANHOUDING VAN KAREL HEYNDRICKX EN ARTHUR VAN LIERDE
Volgens het stedelijk modern archief, nr. 147, werden de stadssekretaris Karel Heyndrickx en de hoofdbediende Arthur Van Lierde op 18 januari 1915 aangehouden en opgeleid naar de Kommandantur. Het verhoor liep over een schrijven door de heer Van Lierde gericht naar de heer Paul Janssens, nijveraar te Sint-Niklaas, die in Engeland verbleef, waarin werd verzocht, geld aan de stad te verschaffen door tussenkomst van het Ministerie van Financies

Pagina205
door voorschotten op 't bedrag der opeisingen van 't Belgisch leger of door bemiddeling der Engelse regering ofBritse bankinstellingen.

Nadat de twee ambtenaars de geldelijke toestand der stad hadden blootgelegd en bewezen dat hun handelwijze geen inbreuk maakte op het verbod van briefwisseling met Engeland, werden zij rond middernacht vrijgelaten.

Volgens het verslag van het schepenkollege van 20 januari 1915 kon op de beschuldiging van de krijgsauditeur bewezen worden dat de briefwisseling naar Engeland. gebeurde toen het overbrengen van brieven naar Engeland noch niet verboden was.

ONTSLAG VAN BURGEMEESTER VAN NAEMEN
In de zitting van het schepencollege van 20 januari 1915 verklaarde de heer Sturm dat de Duitse kolonel Becker, Kreisrichter, hem verklaard had dat wegens bepaalde feiten het niet meer mogelijk was de heer Van Naemen als verantwoordelijk burgemeester te behouden, aan 't hoofd van de gemeente. Hij wenste hem te doen vervangen door de heer Sturm, die dit krachtdadig geweigerd heeft.

21 januari 1915
De schepenraad ontving komandant von Gene en zijn adjudant Sempell. Dadelijk gaf de eerste lezing van een brief waarin hij in het Frans de verdiensten van de heer Van Naemen erkende en zijn vervanging wegens ziekelijkheid nodig achtte door schepen dr. De Smedten deze in zijn schepenschap door de heer Sturm. Na veel discussies werd dit voorstel nadien aanvaard.

DE LEGEREENHEDEN VAN GENERAAL VON MEYER TROKKEN NAAR DE IJZER.
Het was de tolk R.B. die ons kort voor zijn dood in 1973 mededeelde dat de twee regimenten van generaal von Meyer, die Sint-Niklaas op 10 oktober bezet hadden, naar het front van het Belgisch leper werden gestuurd. Op 15 oktober had het Belgisch leger op zijn aftocht na de val van Antwerpen stelling genomen achter de ljzer en het ljzerkanaal van leper. De sterke Duitse druk noopte echter tot inkorting van het Belgisch front; toch slaagden de Duitsers erin in de nacht van 21 tot 22 oktober de ljzer over te trekkers, waarna de Belgen stand hielden achter de Beverdijk. Op raad van opzichter Coggen ensluiswachter Geeraert werd er besloten het gebied onder water te zetten en zich terug te trekker achter de spoorweg Diksmuide-Nieuwpoort.Bij hun terugtocht uit hetverdronken gebied waren verscheiden soldaten uithet legerkorps van generaal von Meyer, wat tolk R.B. van Duitse officieren te Sint-Niklaas vernomen had door verdrinking omgekomen,
Pagina 206
NASCHRIFT
Een onzer leden kocht onlangs in Duitsland in een antiquariaat een boek dat voor de geschiedenis van de Duitse bezetting in Oost-Vlaanderen van belang is.
Het betreft: Kriegsalbum von Gent 1915 Herausgegeben durch der Photographische Abteilung der Kommandantur Gent mit Vorwort von Etappen Lazarettspfarrer HŲrtse. - Bilder aus dem Leben der BehŲrden, Truppen und Formationen.

Daarin staan een zeshonderdtal foto s, waarvan zes genomen te Sint-Niklaas :

nr. 420 : Rathaus und Markt platz.
nr. 421 : Bahnhof.
nr. 422 : Kommandantur. (Huis nr. 24 der Stationsstraat van Mevrouw De Schepper-Parrein, die gevlucht was naar Holland, thans handelshuis Mertens).
nr. 423 : Kommandanturgericht. (Huis nr. 13 der Stationsstraat van Mevrouw BoŽyť, die gevlucht was naar Zuid-Frankrijk, haar geboortestreek, thans Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening
nr. 424 : 0ffizierskasino. (Het kasteel van de heer Paul Janssens de Varebeke, die gevlucht was naar Engeland, thans klooster der E Zusters der H. Familie, VanBritsomstraat). de voorgrond' staan officieren.
nr. 425 : Offiziere der Kommandantur.

Deze foto's zijn zeer interessant voor wat de oorlogskledij der burgerlijke bevolking betreft alsook voor de bouwtrant van verdwenen of gedeeltelijk verbouwde herenwoningen.

 vorige pagina      Volgende pagina

  Indexpagina of ga terug met de BACK-toets